Vì sao có người giải đố nhanh hơn người khác? IQ do bẩm sinh hay do rèn luyện? Khoa học trả lời: cả hai. Bài viết tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến IQ đã được nghiên cứu nhiều nhất — từ gen, dinh dưỡng, giáo dục đến giấc ngủ — kèm mức độ ảnh hưởng mà các nghiên cứu lớn ghi nhận.
IQ do di truyền hay môi trường?
IQ chịu ảnh hưởng của cả di truyền lẫn môi trường; ở người trưởng thành, khoảng 50–70% khác biệt IQ giữa các cá nhân liên quan đến gen, phần còn lại đến từ môi trường. Điều này không có nghĩa là 50–70% trí thông minh của một người “do gen quyết định”, mà là nói về mức độ khác biệt trong cả quần thể.
Điều thú vị là vai trò của gen tăng dần theo tuổi. Nghiên cứu trên khoảng 11.000 cặp song sinh ở bốn quốc gia (Haworth và cộng sự, 2010) cho thấy hệ số di truyền của năng lực nhận thức chung là 41% ở tuổi 9, 55% ở tuổi 12 và 66% ở tuổi 17. Các nhà khoa học giải thích rằng khi lớn lên, con người ngày càng tự chọn môi trường phù hợp với thiên hướng của mình.
Những yếu tố ảnh hưởng đến IQ
| Yếu tố | Mức ảnh hưởng ghi nhận | Có thể thay đổi? |
|---|---|---|
| Di truyền | Giải thích khoảng 40–70% khác biệt, tăng theo tuổi | Không |
| Dinh dưỡng (i-ốt, sắt) | Thiếu i-ốt nặng: thấp hơn khoảng 12–13 điểm | Có |
| Giáo dục | Mỗi năm học thêm: +1 đến +5 điểm | Có |
| Nhiễm độc chì | Chì trong máu tăng từ dưới 1 lên 10 µg/dL: giảm khoảng 6 điểm | Có (phòng tránh) |
| Giấc ngủ, sức khoẻ | Ảnh hưởng tức thời đến kết quả bài test | Có |
| Môi trường gia đình | Mạnh ở trẻ nhỏ, giảm dần khi trưởng thành | Có |
1. Di truyền
Gen tạo nền tảng sinh học cho khả năng tư duy, nhưng không có “một gen trí thông minh”. IQ chịu ảnh hưởng của hàng nghìn biến thể gen, mỗi biến thể chỉ đóng góp một phần rất nhỏ. Gen quy định tiềm năng; môi trường quyết định tiềm năng đó được phát huy đến đâu.
2. Dinh dưỡng, đặc biệt là i-ốt
Thiếu i-ốt là nguyên nhân gây giảm trí tuệ có thể phòng ngừa phổ biến nhất thế giới. Phân tích tổng hợp 37 nghiên cứu với hơn 12.000 trẻ em tại Trung Quốc (Qian và cộng sự, 2005) cho thấy trẻ sống ở vùng thiếu i-ốt nặng có IQ thấp hơn khoảng 12,5 điểm so với trẻ ở vùng đủ i-ốt; một phân tích trước đó (Bleichrodt và Born) ghi nhận mức chênh khoảng 13,5 điểm. Bổ sung i-ốt cho phụ nữ mang thai giúp cải thiện rõ rệt IQ của trẻ.
Thiếu sắt, suy dinh dưỡng thấp còi trong 1.000 ngày đầu đời cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của não. Đây là lý do việc dùng muối i-ốt và chăm sóc dinh dưỡng thai kỳ quan trọng đến vậy.
3. Giáo dục
Đi học giúp tăng IQ: mỗi năm học thêm tương ứng mức tăng khoảng 1 đến 5 điểm, trung bình khoảng 3,4 điểm. Đây là kết quả phân tích tổng hợp 42 bộ dữ liệu với hơn 600.000 người (Ritchie và Tucker-Drob, 2018). Hiệu quả này kéo dài đến tuổi trưởng thành, cho thấy giáo dục là một trong những cách đáng tin cậy nhất để nâng cao năng lực nhận thức.
4. Môi trường sống và độc chất
Tiếp xúc với chì trong thời thơ ấu làm giảm IQ, kể cả ở nồng độ thấp. Phân tích gộp của Lanphear và cộng sự (2005) trên hơn 1.300 trẻ em cho thấy nồng độ chì trong máu tăng từ dưới 1 lên 10 µg/dL đi kèm mức giảm khoảng 6 điểm IQ. Nguồn chì thường gặp: sơn cũ, pin, đồ gốm tráng men kém chất lượng, khu vực tái chế kim loại.
Rượu bia trong thai kỳ cũng có thể gây hội chứng rượu bào thai, ảnh hưởng lâu dài đến trí tuệ của trẻ.
5. Giấc ngủ, sức khoẻ và tâm trạng
Thiếu ngủ, mệt mỏi và lo âu làm điểm test IQ giảm tạm thời. Chúng không làm thay đổi trí thông minh nền tảng, nhưng khiến bạn làm bài kém hơn năng lực thật. Vận động thể chất đều đặn và ngủ đủ giấc giúp não bộ hoạt động ở trạng thái tốt nhất.
6. Môi trường gia đình và sự kích thích tư duy
Trẻ lớn lên trong môi trường nhiều sách, được trò chuyện và khuyến khích đặt câu hỏi thường có điều kiện phát triển tư duy tốt hơn. Các nghiên cứu về con nuôi cho thấy trẻ được nhận nuôi vào gia đình có điều kiện tốt hơn thường đạt IQ cao hơn so với dự đoán, chứng tỏ môi trường có tác động thật sự.
Hiệu ứng Flynn: IQ của cả xã hội cũng thay đổi
Trong thế kỷ 20, điểm thô trên các bài test IQ ở nhiều nước tăng khoảng 3 điểm mỗi thập kỷ — hiện tượng được đặt theo tên nhà nghiên cứu James Flynn. Gen không thể thay đổi nhanh như vậy, nên nguyên nhân được cho là dinh dưỡng tốt hơn, giáo dục phổ cập và môi trường sống đòi hỏi tư duy trừu tượng nhiều hơn. Gần đây, một số nước như Na Uy, Đan Mạch ghi nhận xu hướng chững lại hoặc giảm nhẹ.
Chính vì vậy, các bài test IQ phải được chuẩn hoá lại định kỳ — một điểm quan trọng khi tìm hiểu cách tính điểm IQ.
Có thể tăng chỉ số IQ không?
Có thể cải thiện IQ ở mức độ nhất định, rõ nhất ở trẻ em, thông qua dinh dưỡng, giáo dục và môi trường kích thích tư duy. Với người trưởng thành, những việc có cơ sở khoa học gồm:
- Tiếp tục học tập: học kiến thức mới, ngoại ngữ, kỹ năng đòi hỏi suy luận.
- Ngủ đủ và vận động: giúp trí nhớ và khả năng tập trung ở trạng thái tốt nhất.
- Luyện tập giải quyết vấn đề: làm quen các dạng câu hỏi logic, dãy số, hình học giúp bạn làm bài test tốt hơn — dù điều này chủ yếu cải thiện kỹ năng làm bài.
- Thận trọng với “app tăng IQ”: các nghiên cứu cho thấy luyện tập một trò chơi trí não cụ thể thường chỉ giỏi lên ở chính trò chơi đó.
Câu hỏi thường gặp
IQ có di truyền từ mẹ không?
IQ di truyền từ cả bố và mẹ thông qua rất nhiều gen; quan niệm “trí thông minh chỉ di truyền từ mẹ” không có cơ sở khoa học vững chắc.
Ăn gì để tăng IQ cho trẻ?
Quan trọng nhất là đủ i-ốt, sắt và dinh dưỡng cân bằng, đặc biệt trong thai kỳ và những năm đầu đời. Không có một loại thực phẩm “thần kỳ” nào.
Người lớn có tăng IQ được không?
Có, nhưng mức tăng nhỏ hơn trẻ em. Học tập liên tục và lối sống lành mạnh giúp duy trì, cải thiện năng lực nhận thức.
Chơi game có làm tăng IQ không?
Bằng chứng còn hạn chế. Một số game rèn phản xạ và chú ý, nhưng hiệu quả lên IQ tổng thể chưa được chứng minh rõ.
IQ có giảm theo tuổi không?
Một số năng lực như tốc độ xử lý giảm dần theo tuổi, trong khi vốn từ và kiến thức thường giữ vững hoặc tăng. Vì điểm IQ so với người cùng tuổi, con số có thể khá ổn định.
Biết yếu tố ảnh hưởng, rồi làm gì?
Bạn không thay đổi được gen, nhưng hoàn toàn chủ động được việc học, ngủ và rèn luyện tư duy. Hãy làm bài test IQ để có điểm xuất phát, xem mức IQ của bạn nằm ở đâu, và đọc thêm IQ là gì để hiểu trọn vẹn chỉ số này.
Nguồn tham khảo
- Haworth, C. M. A. và cộng sự (2010). The heritability of general cognitive ability increases linearly from childhood to young adulthood. Molecular Psychiatry, 15, 1112–1120.
- Qian, M. và cộng sự (2005). The effects of iodine on intelligence in children: a meta-analysis of studies conducted in China. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition, 14(1), 32–42.
- Ritchie, S. J. và Tucker-Drob, E. M. (2018). How much does education improve intelligence? A meta-analysis. Psychological Science, 29(8), 1358–1369.
- Lanphear, B. P. và cộng sự (2005). Low-level environmental lead exposure and children’s intellectual function: an international pooled analysis. Environmental Health Perspectives, 113(7), 894–899.
- Flynn, J. R. (1987). Massive IQ gains in 14 nations. Psychological Bulletin, 101(2), 171–191.